HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC ÂM NHẠC

TRONG TRƯỜNG TIỂU HỌC DẠY HỌC CẢ NGÀY

MỤC LỤC

Trang

PHẦN 1

HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC ÂM NHẠC TRONG TRƯỜNG TIỂU HỌC

DẠY HỌC CẢ NGÀY

1.1. CÁC CHỦ ĐỀ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC ÂM NHẠC TRONG TRƯỜNG TIỂU HỌC DẠY HỌC CẢ NGÀY

1.1.1. Một số đặc điểm về hoạt động giáo dục Âm nhạc

- Hoạt động giáo dục Âm nhạc không phải là một môn học mà thông qua các hoạt động Âm nhạc để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện. Nó có mối liên hệ mềm dẻo với chương trình giáo dục Âm nhạc hiện hành ở một số điểm như nội dung, phương pháp, cách tổ chức dạy học…

- Hoạt động giáo dục Âm nhạc mang tính chất tự chọn, không bắt buộc phải thực hiện như chương trình môn Âm nhạc hiện hành, vì vậy các giáo viên và nhà trường có thể lựa chọn, điều chỉnh nội dung, thời lượng và hình thức tổ chức cho phù hợp với điều kiện thực tế.

So sánh giữa chương trình Âm nhạc hiện hành và hoạt động giáo dục Âm nhạc:

1.1.2. Các chủ đề hoạt động giáo dục Âm nhạc

Các chủ đề hoạt động giáo dục Âm nhạc trong trường Tiểu học dạy học cả ngày gồm có:

Trong các chủ đề hoạt động giáo dục Âm nhạc trên, sáng tạo âm nhạc và tập nhạc cụ là 2 chủ đề mới so với chương trình giáo dục Âm nhạc hiện hành. Những chủ đề này được biên soạn nhằm đáp ứng nhu cầu và mong muốn phát triển năng lực âm nhạc của học sinh, cũng như hướng tới sự đổi mới chương trình giáo dục Âm nhạc trong tương lai.

1.2. PHƯƠNG THỨC SỬ DỤNG THỜI GIAN TĂNG THÊM TRONG TRƯỜNG TIỂU HỌC DẠY HỌC CẢ NGÀY (FDS) ĐỐI VỚI CÁC HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC ÂM NHẠC

1.2.1. Phân phối thời gian tăng thêm đối với các môn học và hoạt động giáo dục ở Tiểu học

Theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, kế hoạch giáo dục ở Tiểu học hiện nay được thực hiện như sau:

(Ghi chú: Trung bình 1 tiết học kéo dài 40 phút, 1 tiết Âm nhạc thường dài 35 phút)

Phân phối thời gian tăng thêm đối với các môn học và hoạt động giáo dục theo phương án T35 của FDS (bảng 6- Hướng dẫn sư phạm):

(Ghi chú: Thời lượng của hoạt động giáo dục Âm nhạc nằm trong thời lượng dành cho các hoạt động giáo dục)

1.2.3. Phương thức sử dụng thời gian tăng thêm đối với hoạt động giáo dục Âm nhạc

Tài liệu này được biên soạn nhằm giúp GV về cách thức và nội dung tổ chức các hoạt động giáo dục Âm nhạc trong trường Tiểu học dạy học cả ngày. Đối tượng sử dụng tài liệu chủ yếu là GV Âm nhạc. Một số lưu ý về phương thức sử dụng thời gian tăng thêm đối với hoạt động giáo dục Âm nhạc là:

- Trong trường Tiểu học, khi tăng thêm về thời gian dạy học đồng nghĩa với việc sẽ tăng thêm về nội dung học tập, tăng thêm về kiến thức hoặc củng cố, phát triển các kĩ năng cho học sinh. Ngoài ra, khi tăng thêm về thời gian, nhà trường cũng cần đảm bảo sự cân bằng giữa các nội dung dạy học và phát triển hứng thú học tập cũng như năng khiếu của học sinh, vì vậy giáo dục nghệ thuật (Âm nhạc, Mĩ thuật) là điều rất cần thực hiện đối với trường Tiểu học dạy học cả ngày.

- Đặc điểm chủ yếu của hoạt động giáo dục Âm nhạc là tổ chức các hoạt động cho HS (ca hát, vận động, nhảy múa, nghe nhạc, trò chơi, biểu diễn, …), vì vậy nhà trường nên sắp xếp hoạt động giáo dục Âm nhạc đan xen với các môn học khác, như Toán, Tiếng Việt, Tự nhiên Xã hội, … Việc sắp xếp như vậy sẽ phù hợp với tâm lí của HS Tiểu học, giúp các em vừa học tập, vừa vui chơi. Hoạt động giáo dục Âm nhạc cũng có thể được tổ chức trong và ngoài phạm vi nhà trường, ví dụ như tổ chức cho HS đi xem biểu diễn âm nhạc, đi tìm hiểu các nhạc cụ địa phương, đi thăm các nhạc sĩ ở địa phương…

- Không nên xếp tiết Âm nhạc hiện hành liền với hoạt động giáo dục Âm nhạc (được tăng thêm), bởi sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe (hơi thở, giọng hát) và hứng thú của học sinh. Nên xếp vào các buổi học khác nhau hoặc các ngày khác nhau. Ngoài ra nên để GV chuyên trách Âm nhạc là người tổ chức, thực hiện các hoạt động giáo dục Âm nhạc thì chất lượng hoạt động này mới đạt hiệu quả mong muốn.

- Căn cứ vào thời gian tăng thêm dành cho các môn học và hoạt động giáo dục, hoạt động giáo dục Âm nhạc được tổ chức theo các hình thức sau:

- Việc phân bổ thời gian để thực hiện các hoạt động giáo dục Âm nhạc ở trường Tiểu học chỉ mang tính tham khảo, bởi nó còn phụ thuộc vào hình thức tổ chức, số lượng học sinh tham gia, phương tiện dạy học, năng lực của giáo viên và học sinh… Dưới đây là dự kiến việc phân bổ thời gian để tổ chức hoạt động Âm nhạc cho HS từng lớp.

1.3. CÁCH THỨC SỬ DỤNG TÀI LIỆU

- Hoạt động giáo dục Âm nhạc khác với dạy học môn Âm nhạc hiện hành ở Tiểu học, vì vậy việc xây dựng tài liệu này cũng khác với biên soạn sách giáo khoa Âm nhạc, sách giáo viên và các tài liệu tham khảo khác. Ví dụ sách giáo khoa Âm nhạc được biên soạn theo tiết, mỗi tiết có 1-2 nội dung, còn tài liệu Hoạt động giáo dục Âm nhạc trong trường tiểu học dạy học cả ngày không biên soạn theo cách đó. Tuy nhiên, tài liệu đã xây dựng một kế hoạch giáo dục Âm nhạc theo hình thức tổ chức cho từng lớp, từ lớp 1 đến lớp 5 (phần Phụ lục) để giáo viên tham khảo. Trên cơ sở đó, GV sẽ chọn nội dung (trong và ngoài tài liệu) để xây dựng một kế hoạch tổ chức hoạt động giáo dục Âm nhạc phù hợp với từng lớp, từng hình thức. Với 2 chủ đề mới là sáng tạo âm nhạc và tập nhạc cụ, chỉ nên thực hiện ở những trường có đủ điều kiện về năng lực âm nhạc của giáo viên, cơ sở vật chất, phương tiện dạy học và sở thích, hứng thú của học sinh.

- Tài liệu không giới thiệu về mục tiêu và phương pháp thực hiện các chủ đề (nội dung) tương tự chương trình Âm nhạc hiện hành như: học hát, tập đọc nhạc, giới thiệu nhạc cụ, kể chuyện âm nhạc, … bởi vì đây là những vấn đề quen thuộc với giáo viên Âm nhạc. Riêng với 2 chủ đề mới là sáng tạo âm nhạc và tập nhạc cụ, tài liệu sẽ đề cập đến mục tiêu và phương pháp thực hiện 2 chủ đề này.

- Hoạt động giáo dục Âm nhạc là vấn đề mới mẻ đối với những người đang làm công tác giáo dục Âm nhạc cho học sinh phổ thông ở Việt Nam, từ tác giả chương trình, tác giả sách giáo khoa đến cán bộ chỉ đạo, cán bộ quản lí, giáo viên Âm nhạc… Tài liệu Hoạt động giáo dục Âm nhạc trong trường tiểu học dạy học cả ngày được xem là tài liệu tham khảo chủ yếu và nội dung trong tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho giáo viên Âm nhạc, nhưng là những nội dung mở. Giáo viên hoàn toàn có thể điều chỉnh về nội dung, thời lượng và cách sử dụng tài liệu sao cho phù hợp với năng lực của mình, năng lực và sở thích của học sinh và các điều kiện dạy học thực tế của nhà trường… Sau mỗi năm học, giáo viên nên rút kinh nghiệm và đưa ra phương thức sử dụng tài liệu sao cho hiệu quả hơn.

PHẦN 2

NỘI DUNG CÁC CHỦ ĐỀ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC ÂM NHẠC TRONG TRƯỜNG TIỂU HỌC DẠY HỌC CẢ NGÀY

2.1. HỌC HÁT

Các bài hát dành cho hoạt động giáo dục Âm nhạc từ lớp 1 đến lớp 5 được dự kiến gồm những bài dưới đây. Nhưng để sử dụng tài liệu này phù hợp với điều kiện thực tế và khả năng tiếp thu của học sinh, các thầy cô giáo có thể dùng những bài dân ca, bài hát thiếu nhi viết về địa phương… để thay thế cho một số bài hát trong kế hoạch này.

Bài hát lớp 1

Nắng sớm (Hàn Ngọc Bích)

Đường và chân (Hoàng Long)

Múa sạp (Dân ca Thái)

Chơi đu (Mộng Lân)

Long lanh ngôi sao nhỏ (Nhạc: Pháp)

Nhớ ơn Bác (Phan Huỳnh Điểu)

Ánh trăng hoà bình (Hồ Bắc)

Tôi nghe thấy tiếng chuông (Nhạc: Anh)

Thật đáng yêu (Nghiêm Bá Hồng)

Cái Bống (Phan Trần Bảng)

          Long lanh ngôi sao nhỏ (Twinkle, Twinkle, Little Star) là giai điệu rất quen thuộc với mọi trẻ em trên thế giới. Bài hát được hình thành từ bài thơ Ngôi sao của tác giả người Anh là Jane Taylor, được hát dựa theo giai điệu bài Con sẽ nói cho mẹ (Ah! Vous dirai-je maman) của Pháp (như vậy giai điệu bài hát này là của Pháp). Ngày nay người ta đã sáng tác khá nhiều lời hát mới dựa theo giai điệu bài Con sẽ nói cho mẹ.

Bài hát lớp 2

Chiếc đèn ông sao (Phạm Tuyên)

Chim bay, cò bay (Hoàng Long)

Hái hoa bên rừng (Dân ca Gia-rai)

Mẹ đi vắng (Trịnh Công Sơn)

Thời xa xư­a (Nhạc: Anh)

Tiếng chiêng mùa xuân (Lê Anh Tuấn)

Bà Còng đi chợ (Phạm Tuyên)

Ru em (Dân ca Xơ-đăng)

Chú bộ đội (Hoàng Hà)

Con chim Vành Khuyên (Hoàng Vân)

Thời xa xưa (Auld Lang Syne) là một bài thơ Scốt-len, do Robert Burns sáng tác từ năm 1788, sau đó bài thơ được người dân phổ nhạc và trở thành một ca khúc cổ truyền. Bài hát được phổ biến ở các nước nói tiếng Anh và nhiều quốc gia khác, thường được hát trong thời khắc giao thừa, bắt đầu một năm mới. Ngoài ra, nó cũng được sử dụng trong các lễ tốt nghiệp, thay cho lời chia tay hoặc kết thúc điều gì đó.

Bài hát lớp 3

Tết suối hồng (Trịnh Công Sơn)

Mái trư­ờng nơi học bao điều hay (Bùi Anh Tôn)

Cùng múa vui (Dân ca Ê-đê)

Mơ ước ngày mai (Trần Đức)

Phương xa (Nhạc: Hàn Quốc)

Trái đất này là của chúng mình (Trương Quang Lục)

Nói với em (Phan Bá Chức)

Thăm lúa (Dân ca Tây Nguyên)

Chim cúc cu (Bùi Anh Tú)

Cánh đồng tuổi thơ (Lư­ Nhất Vũ)

Phương xa là bài dân ca tiêu biểu của dân tộc Hàn Quốc. Từ xa xưa, bài ca không chỉ được người Hàn Quốc yêu thích và phổ biến rộng rãi mà còn như một làn điệu thể hiện sâu sắc nhất “tình yêu của người Hàn Quốc”. Được phổ biến từ thời Tam Quốc, ở mỗi địa phương, bài ca còn được người dân tự do phổ thêm lời và nhạc.

Giai điệu của Phương xa không chỉ thể hiện tình yêu và nỗi buồn thương của sự biệt ly mà còn chuyển tải các cung bậc khác nhau của cảm xúc con người.

Bài hát lớp 4

Bài học đầu tiên (Trương Xuân Mẫn)

Em hát gọi mặt trời  (Nguyễn Thúy Liễu)

Mưa rơi (Dân ca Xá)

Vầng trăng cổ tích (Phạm Đăng Khương)

Bốn mùa (Nhạc: Anh)

Khăn quàng thắp sáng bình minh (Trịnh Công Sơn)

Em yêu giờ học hát (Đặng Viễn)

Lễ tốt nghiệp (Nhạc: Hàn Quốc)

Mùa hoa ph­ượng nở (Hoàng Vân)

Bài hát Lễ tốt nghiệp được sáng tác năm 1946 (lời của Yun Sok Joong, nhạc của Jung Sun Jul), sau đó được phổ cập ở các trường tiểu học trên khắp đất nước Hàn Quốc. Bài hát Lễ tốt nghiệp được lưu giữ trong kí ức và nước mắt của nhiều thế hệ học sinh. Đặc biệt, nhịp điệu của bài ca gợi lên tình cảm xúc động của những học sinh đang học tại trường và những học sinh tốt nghiệp ra trường trong ngày lễ tốt nghiệp.

Bài hát lớp 5

Lá thuyền ­ước mơ (Thảo Linh)

Ngôi sao sáng (Dân ca Khmer)

Cho con (Phạm Trọng Cầu)

Hoa chăm-pa (Nhạc: Lào)

Bay cao tiếng hát ước mơ (NguyễnNam)

Đất nước tươi đẹp sao (Nhạc: Ma-lai-xi-a)

Em là hoa hồng nhỏ (Trịnh Công Sơn)

Mùa hè ­ước mong (Hoàng Lân)

2.2. NGHE NHẠC

Nghe nhạc là một kĩ năng quan trọng để phát triển năng lực âm nhạc của học sinh, vì thế trong chương trình Âm nhạc hiện hành, hoạt động này được tích hợp khi dạy học các phân môn: Học hát, Tập đọc nhạc, Phát triển khả năng âm nhạc. Trong chương trình Âm nhạc tự chọn, nghe nhạc được thiết kế là một nội dung độc lập, nằm ngoài các phân môn trên.

Nội dung chủ yếu của nghe nhạc là nghe những bài hát hoặc tác phẩm âm nhạc không lời. Hoạt động này nhằm bổ sung cho học sinh hiểu biết về các tác phẩm âm nhạc và năng lực cảm thụ, giúp các em hình thành kĩ năng nghe, đó là sự tập trung và chăm chú, không ồn ào, biết nhận xét hoặc đánh giá về tác phẩm. Nghe nhạc còn nhằm giáo dục cho học sinh thị hiếu âm nhạc lành mạnh, phát huy trí tưởng tượng và khả năng sáng tạo của các em.

Giáo viên có thể cho học sinh nghe nhạc theo các bước sau:

Bước 1: Giới thiệu bản nhạc

- Giáo viên giới thiệu khái quát về tên bản nhạc, tác giả.

- Giáo viên quy định thời gian nghe khoảng bao lâu.

Bước 2: Nghe nhạc lần thứ nhất

- Giáo viên tự trình bày hoặc mở băng, đĩa nhạc.

- Học sinh nghe nhạc có thể kết hợp các hoạt động như gõ nhịp, vận động nhẹ nhàng, vẽ tranh...

Bước 3: Trao đổi về bản nhạc

- Học sinh nói cảm nhận của mình như: bản nhạc sổi nổi hay tha thiết, nhanh hay chậm, vui hay buồn, đã từng nghe, từng đàn hoặc hát…

- Giáo viên đặt câu hỏi và yêu cầu, ví dụ:

+ Em yêu thích nét nhạc nào trong bản nhạc, hình ảnh nào trong bài hát?

+ Giọng hát trong băng, đĩa nhạc là giọng nam hay nữ (nếu là bài hát)?

+ Hình thức trình bày là đơn ca, song ca hay tốp ca (nếu là bài hát)?

+ Diễn tả lại một nét nhạc nào đó (huýt sáo hoặc đọc bằng nguyên âm)?

- Giáo viên kết luận về nội dung, tính chất của bản nhạc. Giáo dục thái độ tập trung khi nghe nhạc hoặc khuyến khích học sinh thường xuyên tìm hiểu và nghe những bản nhạc hay.

Bước 4: Nghe nhạc lần thứ hai

- Giáo viên tự trình bày hoặc mở băng, đĩa nhạc

- Học sinh lần thứ hai để cảm nhận sâu sắc hơn về bản nhạc, các em có thể kết hợp các hoạt động như gõ nhịp, vận động nhẹ nhàng, vẽ tranh diễn tả cảm nhận về bản nhạc, hát hoà theo…

          Lỗi cần tránh khi dạy nghe nhạc là giáo viên cho học sinh nghe bài hát rồi dạy các em bài hát đó. Giáo viên hướng dẫn các em tập hát từng câu, yêu cầu học sinh hát đúng giai điệu kết hợp gõ đệm hoặc vận động. Điều này là sai trọng tâm và không đúng mục tiêu, mục tiêu nghe nhạc chỉ để các em hiểu biết về bài hát chứ không phải hát đúng giai điệu bài hát đó.

Gợi ý về một số nội dung nghe nhạc trong chương trình Âm nhạc tự chọn:

Bên cạnh việc nghe bài hát hoặc tác phẩm âm nhạc, giáo viên nên hướng dẫn học sinh thực hành các bài tập về tiết tấu và thẩm âm, điều này sẽ hỗ trợ rất tốt kĩ năng nghe và phát triển năng lực âm nhạc của học sinh. Nếu thời gian thực hiện hoạt động nghe nhạc khoảng 10 phút, giáo viên nên dành khoảng 3-4 phút cho bài tập về tiết tấu và thẩm âm, khoảng 6-7 phút cho nghe bài hát hoặc tác phẩm âm nhạc là phù hợp.

Cách thực hiện bài tập về tiết tấu, giáo viên gõ tiết tấu một vài lần, rồi chỉ định học sinh xung phong gõ lại. Ví dụ tiết tấu:

Cách thực hiện bài tập về thẩm âm, giáo viên đàn nét nhạc một vài lần, rồi chỉ định học sinh xung phong đọc lại bằng nguyên âm. Ví dụ nét nhạc:

2.3. KỂ CHUYỆN ÂM NHẠC

          Trong chương trình Âm nhạc hiện hành, mỗi lớp đều có 1-2 câu chuyện âm nhạc để giáo viên kể cho học sinh nghe. Chương trình Âm nhạc tự chọn biên tập lại một số câu chuyện trong chương trình hiện hành, đồng thời bổ sung thêm một số câu chuyện mới, để giáo viên tham khảo.

Thạch Sanh

Truyện dân gian ViệtNam

Bá Nha và Tử Kỳ

Truyện cổ Trung Quốc

Bá Nha và Tử Kỳ là hai người bạn tri âm thời Xuân Thu Chiến Quốc, Bá Nha làm quan Thượng Đại Phu nước Tấn. Bá Nha nổi tiếng là một người phong lưu, có ngón đàn tuyệt diệu nhất đời và không bao giờ rời cây đàn Dao cầm yêu quí của mình. Có người tán dương tiếng đàn của Bá Nha rằng “Bá Nha chơi đàn thì cá cũng phải